№12-лекция тақырыбы: Қазіргі қазақ әңгімелерінің поэтикасы (1 сағат. 12-аптада).

  	Сабақтың мақсаты: 
-	магистранттың қазіргі қазақ әңгімелерінің поэтикасын анықтай білуіне;
-	қазіргі қазақ әңгімелері поэтикасының ерекшеліктерін ажыратуына;
-	қазіргі қазақ әңгімелері поэтикасының өзге әдебиеттердің әңгімелерінің поэтикалық құрылымынан өзгешелігін көрсете білуіне;
-	қазіргі қазақ әңгімелері поэтикасының ізін қазіргі шығармалардан таба білуіне;
-	қазіргі қазақ әңгімелері поэтикасының көркемдік қызметін анықтай білуіне үйрету.
           
Сабақтың нәтижесі:
-	магистрант қазіргі қазақ әңгімелері поэтикасының көркемдік қызметін анықтай отырып, оларды ажырата, нақтылай, түсіндіре, мысалдар келтіре, талдай,  талқылай алатын болады. 

	Өткен ғасырдың 60-80 жылдар аралығында дүниеге келген қазақ прозасына  зер салып қарап отырсақ өнер адамының тұлғасын. Оның ішінде әсіресе ақындар тағдырын арқау еткен көркем шығармалар біршама. Осы дүниелердің көркемдік деңгейі, тақырыпты қамту тереңдігі, тілі және жазылу стилі әркелкі бола тұра, барлығына ортақ бір сипаттың басым түсіп жататындығын аңғармау мүмкін емес. Ол – осынау туындылардың жақсы ма, жаман ба, әйтеуір түптеп келгенде қазақ өнеріне, қазақ мәдениетіне бір адамдай еңбегі сіңген, жалпы қазақ руханиятының ұлы тарихында үлкенді, кішілі өз орындарын айқындай алған, әр ғасырда әр түрлі тағдыр кешіп, сонысымен ел жадында қалған қайталанбас тұлғалардың туған әдебиетімізден орын алуы, төл әдебиетімізде бейнеленуі дер едік.
Әдебиетімізде бейнеленген осынау тұлғалардың арасында, әрине қазақ поэзиясының Абайға дейінгі асқар шыңы, ең бастысы, ұлт азаттығын ту етіп көтерген қайталанбас қайраткер, ақын Махамбет Өтемісұлы тағдырының терең, әрі әр қырынан көрінуі кездейсоқтық емес. Қазақ қаламгерлері неге Махамбет образына көбірек орын берген? Не үшін оның қайсар жырларына қайта-қайта оралып отырған? Осының сыры неде? 
Осыған жауап іздесек, алдымен тарлан қаламгерлер Тәкен Әлімқұловтың атақты «Қараой» әңгімесі, Әнуар Әлімжановтың «Махамбеттің жебесі» атты романы, кейінірек дүниеге келген Берқайыр Аманшиннің «Махамбеттің тағдыры», Нәбиден Әбуталиевтің «Қайран нарын», Марат Мәжитовтың «Барлыбай түбіндегі ән», тағы басқа да қаламгерлердің туындылары ойға оралады. 
Бұл туындылар несімен қымбат, несімен қадірлі. Авторлары қандай көркемдік ізденістерге қол жеткізе алды. Махамбеттің күрделі тұлғасын көркемдік тұрғыдан жинақтауда, сол тұстағы зұлымдық пен сатқындық үстемдік құрған заман шындығын шынайы жеткізуге қай қаламгер қандай суреткерлік әдіс-тәсілдерге қол артқан екен. Соған бір сәт назар тоқтатсақ, алдымен, Махамбеттің өмірі мен заманы туралы көркем шығармалардың ішінде Т. Әлімқұловтың «Қараой» әңгімесі айрықша дара тұрады. 
Әзірге қазақ прозасында бұл қысқа жанрда Махамбетке арналған мұндай дүниенің енді қайтіп жазылуы, жазылмауы екіталай. Айтпағымыз-бұл әңгіменің біртуар, озық дүние екендігі. Ақын өмірінің соңғы сәтінің суретін жасауда Т.Әлімқұловтың әңгімесі басқа жазушылардың шығармаларынан қай тұрғыдан да ерекше табиғатымен дараланады.
Қараой жер атауы. Қаралы оқиға да осы жерде өтеді. Әңгімеде Махамбет өмірінің соңғы сәттері сөз болады. Ең бастысы, мұнда қайсар ақынның ешкімге бас имеген асыл рухы асқақ көрінеді. Ешқашан, керек болса хан, сұлтан алдында да төмендемеген, аласармаған ар намысы соңына түскен көп тобырдың қолы жетпес биікте қалады. 
Қазіргі қазақ әңгімелеріндегі әр автор еліміздің кең байтақ өлкелеріндегі бүгінгі аласапыран оқиғаларын өздеріне тән шеберлікпен, стильмен көркемдеген. Жазушылардың шығармасынан жалпы адами құбылыстың аәлсапасын, қанағатсыз қиястықтың қапы қалдырар тұсын, талантты адамның талант шегінен шығып кетуі, туған жерге деген  жылы сезім, жасырын жатқан элегиялық мұң сияқты адам бойындағы құиялар  тақырып, идеяға айналған. 

Тақырыпқа байланысты сұрақтар:

1.	Новелла жанрының поэтикасы туралы не білесіз?
2.	Новелла жанры поэтикасының қызметі жайында не білесіз?
3.	Новелла жанрының поэтикасына мысалдар келтіріңіз!
4.	Новелла жанрының поэтикасына байланысты пікірлер келтіріңіз!
5.	Новелла жанрының поэтикасының қазақ әдебиетіне әсері туралы не білесіз?
6.	Новелла жанры поэтикасының көркемдік қызметін көрсетіңіз!
7.	Новелла жанры поэтикасының қазақ фольклоры поэтикасына әсері бар ма?
8.	Новелла жанрының поэтикасынан үзінділер келтіріңіз!
9.	Новелла жанрының поэтикасы қазіргі әлемдік әдебиетке әсері бар ма?
10.	Новелла жанрының поэтикасын зерттеген ғалымдардың еңбектеріне тоқталыңыз!

Пайдаланатын әдебиеттер тізімі:

            1. Атымов М.  Қазақ романдарының поэтикасы. – Алматы: Ғылым, 1995.
            2. Есембеков Т.У. Көркем мәтін поэтикасы. – Алматы: Қазақ университеті, 2012.
	3. Темирболат А. Поэтика литературы. – Алматы: Қазақ университеті, 2011.
	4. Айтмұхамбетова Ж. Мифтің поэтикадағы қызметі: қазіргі кезең поэзиясы арқылы. – Алматы, 2010.
	5. Майтанов Б. Портрет поэтикасы.  – Алматы, 2006.
            6. Нұрғали Р. Толғауы тоқсан қызыл тіл.  – Алматы, 2009.
            7. Силантьев И.В. Поэтика мотива. – М., 2004.
            8. Якобсон Р. Работы по поэтике. – М., 2001.
9. Мауленов А. Қазіргі қазақ прозасындағы аңыздар мен мифтердің көркемдік қызметі. Канд. дисс.  авторефераты. Алматы, 2001.
     10. Қазіргі әдебиет және фольклор. Алматы, 2009.
     11. Асылбекұлы С. Қазақ повесі (генезис, эволюция, поэтика). Монография. Алматы: Үш қиян, 2008.
     12. Жанайдаров О. Ежелгі Қазақстан мифтері. Астана: Аруна, 2006.
           13. Айвазян М.К. Русская литература и фольклор. Ереван, ЕГУ, 2009.
 
Электрондық оқулықтарға қажетті сайттар:

            1. http://www.infoliolib.l/info/.
            2. http://www.openj-gate.org /.
            3. http:/www.rubricon.com– РУБРИКОН.